سیمای منابع طبیعی استان

مقدمه :

منابع طبیعی هر جامعه ثروت آن جامعه می باشد که فقط به نسل حاضر تعلق نداشته بلکه میراثی است که می بایست برای آیندگان باقی بماند . اگر بخواهیم در آینده جامعه بهتری داشته باشیم باید در جهت حفظ ، احیاء و توسعه این منابع بیش از پیش بکوشیم در غیر اینصورت جهان آینده جهانی توام با فقر ، گرسنگی و محیطی آلوده و غیر قابل زندگی خواهد بود . خوشبختانه بعد از پیروزی شکوهمندانه انقلاب اسلامی ایران و دیدگاه رهبر انقلاب و همچنین آموزه های دینی به این مقوله بسیار مهم ، گامهای مثبت بسیاری برای حفاظت از این مواهب الهی برداشته شده است . اما با توجه به سرعت بسیار زیاد تخریب منابع طبیعی می بایست تمام آحاد جامعه و بصورت یکپارچه برای حفاظت و صیانت از آن بسیج شوند .
 
 
 

 

سیمای منابع طبیعی و آبخیزداری استان خوزستان :
استان خوزستان با مساحتی حدود 4/6 میلیون هکتار بین 41 و 47 تا 39 و 50 طول شرقی و 58 و 29 تا 4 و 22 عرض شمالی از نصف النهار گرینویچ در جنوب غربی کشور واقع شده است . این استان از شمال با استانهای ایلام ، لرستان ، چهار محال بختیاری از شرق با کهگیلویه و بویر احمد از جنوب با بوشهر و خلیج فارس و از غرب با کشور عراق هم مرز می باشد .
موقعیت طبیعی استان خوزستان :
شمال و شرق استان خوزستان را سلسله جبال زاگرس محصور نموده است که هرچه به سمت جنوب غرب پیش برویم از ارتفاع آن کاسته شده تا نواحی جنوب تر بصورت تپه ماهورهایی نمایان می گردد . از نظر پستی و بلندی ، خوزستان به دو منطقه کوهستانی و جلگه ای تقسیم می شود . منطقه کوهستانی بصورت عمده در شمال و شرق استان قرار گرفته و حدود دو پنجم مساحت کل استان راشامل می شود . منطقه جلگه ای استان از جنوب دزفول ، مسجدسلیمان ، رامهرمز ، بهبهان آغاز شده و تا کرانه خلیج فارس و اروند رود ادامه دارد . این جلگه تقریباً دارای شیب کم و در برخی مناطق آن گنبدهای نمکی مربوط به دوران کامبرین وجود دارد که در شور کردن آبهای زیر زمینی و سطحی تاثیر عمده ای دارند . وسعت این مناطق سه پنجم مساحت کل استان خوزستان می باشد . استان خوزستان از لحاظ هواشناسی جزء دشتهای ساحلی خلیج فارس و جزء مناطق گرم و خشک جنوب با منطقه رویشی خلیجی می باشد . میزان بارندگی سالیانه در این استان 255 میلیمتر و میزان تبخیر سالانه 2100 میلیمتر می باشد . آبهای جاری استان حدود 33 میلیارد متر مکعب می باشد که شش رودخانه مهم ( کارون ، کرخه ، زهره ، جراحی ، دز ، شاوور ) در این استان واقع شده اند .

 

مرتع داری :
تعریف مرتع داری :
مراتع مشجر و غیر مشجر عبارتند از زمینی اعم از کوه و دامنه و یا زمین مسطح که در فصل چرا دارای پوششی از نباتات علوفه ای خودرو بوده و با توجه به سابقه چرا عرفاً مرتع شناخته شود .
اهمیت مراتع :
ارزش مراتع تنها در تولید علوفه آن نیست بلکه پوشش گیاهی مراتع ارائه کننده خدمات بسیاری هستند که هر یک از آنها ارزشی به مراتب بیشتر از تولید علوفه دارند و برخی دیگر برای زندگی انسان ضروری و حیاتی هستند از جمله :
·         حفظ خاک و جلوگیری از فرسایش آن
·         تنظیم گردش آب در طبیعت
·         حفظ ذخایر ژنتیکی گیاهی و جانوری
·         ایجاد فضای سبز و تلطیف هوا
·         تامین غذا و مامن وحوش و پرندگان
·         تولید محصولاتی نظیر گیاهان داروئی
و بطور کلی اهمیت مراتع را می توان در دو بخش جداگانه مورد بررسی قرارداد :
1.        حفاظت از منابع آب و خاک و ذخایر ژنتیکی ( اهمیت زیست محیطی )
2.        رفع نیازهای علوفه دامی ، حرفه زنبور داری ، تفرج گاهها و غیره
 

ارزش اقتصادی مراتع :

ارزش یک هکتار مرتع در طول مدت یک سال 232 دلار تخمین زده می شود که از این مقدار ، ارزش علوفه ای ان 57 دلار در هکتار معادل 5/24 درصد و مابقی 5/75 درصد ارزشهای زیست محیطی مانند حفظ خاک ، آب ، تنظیم گاز ، دفع ضایعات ، گرده افشانی ، کنترل بیولوژیکی و غیره می باشد .

مراتع در استان خوزستان :

همانطور که اشاره گردید مراتع یکی از مهمترین و با ارزشترین منابع ملی کشور به شمار می آیند که با مدیریت و بهره برداری صحیح از این منابع می توان نقش اساسی در جهت حفظ آب و خاک ، ایجاد اشتغال و تامین نیازهای دامی و پروتئینی کشور برداشت . در استان خوزستان هم اکنون حدود 000/500/2 هکتار مرتع وجود دارد که از این میزان حدود 000/000/1 هکتار آن در دشت قرار دارد که در اثر چرای بی رویه و فرسایش خاک قابلیت چرای دام نداشته و بصورت بیابان لم یزرع و تپه های شنی نمایان شده اند .

 

 

 

جنگل :

جنگلها یکی از ثروتهای مهم ، اساسی و ملی هر کشور به شمار می آیند و دارای نقش چند جانبه در زندگی و حیات انسانهاست . جذب و کاهش گاز کربنیک و سایر گازهای سمی ، گرد و غبار ، باکتریها و ویروسها ، حفاظت آب و خاک ، پیشگیری از وقوع سیل و تنظیم درجه حرارت محیط ، تنها بخشی از عملکرد جنگلها می باشد . ضمن آنکه یک هکتار جنگل می تواند 5/2 تن اکسیژن تولید و تا 68 تن گرد وغبار را در خود جای دهد .

یکی از فعالیتهای بسیار مهم در حوزه منابع طبیعی ، فعالیتهای جنگل کاری می باشد که در چارت تشکیلاتی سازمان جنگلها مراتع و آبخیزداری کشور و در قالب یک اداره مستقل در سطح استانها و با وظیفه کاشت ، توسعه حفظ و حراست از درخت و درختکاری به فعالیت شبانه روزی مشغول می باشد . استان خوزستان هم اکنون دارای 000/890 هکتار جنگل طبیعی در مناطق کوهپایه ای ، 000/82 هکتار بیشه زار و همچنین 580/35 هکتار جنگلهای در دست کاشت می باشد .

طرح صیانت از جنگلهای زاگرس :

با توجه به اینکه قسمتی از حوزه جنگلهای کشور در استان خوزستان ( شمال و شرق ) واقع شده است و به لحاظ اهمیتی که حوزه فوق الذکر در حفظ و جلوگیری از فرسایش خاک ، نفوذ دادن بارندگیها ، تولیدات محصولات چوبی و غیر چوبی و همچنین اهمیت آن در دامداری می باشد . لذا کارشناسان اداره کل منابع طبیعی با توجه ویژه و خاص و با تخصیص اعتبارات مناسب پروژه های گوناگونی از سال 1382 ، به منظور حفظ و نگهداری و احیاء و بهره برداری در سطحی به میزان 000/114 هکتار و در قالب دو پروژه به نامهای احیاء و تقویت پوشش گیاهی و کاهش عوامل تخریب و در زیر پروژه های غنی سازی و توسعه جنگل ، کشت و توسعه گیاهان مولد محصولات غیر چوبی ، نگهداری مناطق احیاء شده ، تغییر الگوی سوخت ، اجرای کمر بند حفاظتی و غیره آغاز نموده اند که در این راستا گامهای بسیار موثری برداشته شده است .

کشت و توسعه گیاهان دارویی و صنعتی :

یکی از وظایف بخش جنگل در استان خوزستان کشت و توسعه گیاهان دارویی است با توجه به شرایط خاص جغرافیایی و تنوع آب و هوایی و قرار گرفتن در دو ناحیه خلیج عمانی و ایران تورانی از پوشش قابل توجهی ( با بیش از 570 گونه جمع آوری شده بومی ) بر خوردار بوده که تعداد 180 گونه ( 31 درصد ) بر اساس منابع موجود به عنوان گیاهان دارویی معرفی شده اند . پراکنش این گیاهان عمداتاً در حوزه استحفاظی شهرستانهای ایذه ، باغملک ، مسجد سلیمان ، لالی ، اندیمشک ، دزفول ، رامهرمز و بهبهان قرار گرفته اند . عمده گون های دارویی و صنعتی استان عبارتند از : کرفس ، محلب ، مورد معطر ، بادام ( زدو ) ، موسیر ، بنه ، کلخنگ ، بلوط ، علف گاوزبان

 

بیابان :
بیابان عرصه ای است که خشونت آن نسبت به حیات ، ناشی از فقر اقلیمی است . این فقر را می بایست در میزان بارندگی ، درجه حرارت ف رطوبت ، پوشش خاک ، و عکس العمل ساکنین منطقه به این پدیده جستجو کرد .
بیابان زدایی و اهداف آن :
بیابان زدایی فعالیتی را شامل می شود که بخشی از توسعه جامع سرزمین در مناطق خشک – نیمه خشک و خشک نیمه مرطوب را در راستای توسعه پایدار در بر گرفته و هدف آن جلوگیری یا کاهش تخریب سرزمین و احیاء زمینهای تخریب شده یا بیابانی در قالب فعالیتهای بازدارنده ( ترویجی ، تشویقی ، تنبیهی ) – اصلاحی ( سیاست گذاری ، برنامه ریزی ، بهره برداری اصولی ) – احیائی ( اجرای پروژه های فنی در اراضی فرسایش یافته آبی و بادی ) می باشد .
از جمله پیامدهای بیابان زدایی عبارتند از :
·         کاهش قدرت بازسازی در مقابل تغییرات طبیعی اقلیمی
·         تخریب پوشش گیاهی خاک
·         بیکاری
·         گسترش فقر
·         کاهش تولیدات کشاورزی و دامی
·         بروز سیلهای مخرب ، لغزش زمین
از جمله روشهای رایج بیابان زدایی عبارتند از :
·         مالچ پاشی ( بستر سازی برای فعالیتهای بیولوژیکی است که در مناطق حساس و ناآرام و تپه های شنی متحرک انجام می شود )
·         بذرکاری ( در عرصه هایی صورت می گیرد که متوسط بارندگی آنها بیش از 100 میلی متر باشد . )
·         بذرپاشی ( در عرصه هایی صورت می گیرد که متوسط بارندگی آنها بیش از 100 میلی متر باشد و در هر هکتار 3 – 5 کیلو بذر پاشیده می شود )
·         نهال کاری ( کاشت گونه های مناسب و مقاوم به شرایط خشک )
آشنایی با سیمای بیابانی استان خوزستان :
استان خوزستان دارای 27/1 میلیون هکتار اراضی در قلمرو اقلیم بیابانی است . این استان از 18 شهرستان ، 43 شهر ، 120 دهستان و 40 شهر برخوردار است که از این تعداد 11 شهرستان دارای چهره و رخسارهای مختلف بیابانی می باشند . 60درصد سطح کل استان در وضعیت جلگه ای و 40 درصد دیگر تپه ماهوری می باشد . از نظر توپوگرافی متنوع و از 8 متر از سطح دریا در اهواز تا 3740 متر در شهرستان مسجدسلیمان متغییر می باشد . متوسط بارندگی آن 266 میلیمتر و معدل دما در آن 26 درجه سانتیگراد است . جمعیت بالای 4 میلیون نفر و وجود صنایع عظیم نفت و گاز و پتروشیمی ، بزرگترین سدهای کشور ، اراضی وسیع کشاورزی ، رودخانه های دائمی ، موقعیت جغرافیایی و استراتژیک ، همجواری با کشورهای بیابانی ، بیابان زدایی را در سطح استان به یک ضرورت تبدیل کرده است .
کانون بحرانی فرسایش بادی :
از نظر وجود مناطق خسارات زا و بحرنی فرسایش بادی در استان خوزستان 4 کانون فرساینده به مساحت 505/279 هکتار معادل 35/4 در سطح کل استان را شامل می گردد . که این کانون بحرانی شامل شهرستان اهواز 945/92 هکتار ، شوش با 446/89 هکتار ، دشت آزادگان با 489/86 هکتار و امیدیه با 625/10 هکتار می باشد . سالیانه بالغ بر 30میلیارد ریال خسارت به تنهایی ناشی از فرسایش بادی به صنایع و کانونهای جمعیتی استان وارد می شود .
 
حفاظت و حمایت :
تعریف حفاظت و حمایت :
حفاظت از نظر لغوی به مفهوم نگهدری است و در زمینه جنگل و مرتع به معنای هماهنگ نمودن کلیه عوامل فنی ، اجرایی و برنامه رزی به منظور شناخت هر چه بیشتر عوامل تهدید کننده و مخرب منابع طبیعی و از بین بردن این عوامل جهت حفظ و احیاء و توسعه جنگلها و مراتع است . به عبارت دیگر حفاظت عبارت است از تضمین پایداری اکوسیستم و استمرار تولید و منظور از حمایت به مجموعه تمهیدات و عملیاتی که در ارتباط با پیشگیری ، مراقبت ، مبارزه و کنترل حریق ، شیوع آفات و بیماریهای گیاهی در عرصه های منابع طبیعی صورت می گیرد اطلاق می شود .
بطور کلی هر گونه دخالت در عرصه های منابع طبیعی موجب تغییرات در شکل ظاهری و بافت ارتباطی بین اجزاء اکوسیستم طبیعی می گردد که نتیجه آن منجر به ظهور یکسری تحولات در ارتباط اجزاء و یا تاثیر گذاری متقابل آنها با یکدیگر می شود . این تغییرات به دو شکل عمل می نماید:
·         تحول در جهت تقویت و رشد اکوسیستم که موجب توسعه پایدار منابع طبیعی شده و استمرار تولید را به همراه دارد .
·         دگذگونیهایی که سبب افت و کاهش کمی و کیفی جامعه شده و اصطلاحاً تخریب نامیده می شود .
دخالتهای نوع اول معمولاً برنامه ریزی شده تا استفاده از عرصه های منابع طبیعی با هدف حفظ و حمایت آن صورت گیرد و اتفاقات نوع دوم معمولاً بر اثر بی اطلاعی و یا عدم توجه به ظرفیت و حساسیت این منابع می باشد که به صورت دخالتهای غیر اصولی و با بهره برداری و سود جویی همراه است .
هدف از شناخت حفاظت به نظم در آوردن و قانونمند ساختن اجرای هر گونه برنامه در عرصه های منابع طبیعی با هدف جلوگیری ، کاهش و حذف تخریب عرصه و اعیان به منظور استقرار پایدار – استمرار تولید و فراهم ساختن زمینه مسئولیت پذیری حاد جامعه می باشد .
یکی از وظایف بسیار مهم و حیاتی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری در استان خوزستان موضوع حفاظت و حمایت از عرصه های طبیعی است که در این زمینه فعالیتهای بسیار گسترده و ارزنده ای صورت گرفته است . این فعالیتها در قالب پروژه های مختلف گشت ، مراقبت ، اطفاء حریق ، احداث کمربند حفاظتی ، تشکیل یگان حفاظت ، کنترل عوامل تخریب از طریق اعمال قانون ، استفاده از همیاران طبیعیت و محافظین افتخاری ، استقرار شبکه اطلاع رسانی ( بی سیم ) و غیره انجام می شود .
یگان حفاظت :
برای آشنایی با فعالیتهای یگان حفاظت ابتدا می بایست به علل و عوامل اصلی تخریب جنگلها در سطح استان خوزستان پرداخته شود . از جمله عوامل اصلی تخریب :
1.        رشد جمعیت و به تبع آن توسعه باغات ، مزارع ، تاسیسات و مناطق مسکونی .
2.        قطع غیر مجاز جنگلی و بوته های مرتعی جهت سوخت
3.        وجود دام و دامدار غیر مجاز در جنگل
4.        آزمندی افراد سود جو و فرصت طلب
5.        چرای بی رویه و خارج از ظرفیت مراتع
6.        بهره برداری بی رویه و برداشت غیر مجاز و قاچاق محصولات استحصالی از منابع ملی
با توجه به مسائل و مشکلات فوق الذکر جهت حفاظت بهینه از این مواهب الهی ( جنگلها و مراتع ) که جزء سرمایه های عام المنفعه و مشترکات عامه است . مسئولین بلند پایه سازمان جنگلها ، مراتع و آبخیزداری کشور با پیگیریهای مجدانه در خصوص ایجاد یگان حفاظت از منابع این مهم به تاریخ 05/04/79 مورد موافقت مقام معظم رهبری قرار گرفت و در سال 1385 رسماً فعالیتهای خود را آغاز نمود .
ماموریتهای یگان حفاظت :
یگان حفاظت متشکل از نیروهای انتظامی اعم از کادر و وظیفه و کارشناسان حفاظت از جنگلها و مراتع در مرکز اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان به عنوان ستاد فرماندهی یگان و استقرار یگانهای حفاظت از منابع طبیعی شهرستانهای تابعه عهده دار وظایف ذیل می باشد :
·         حفاظت بهینه از انفال منطبق با قوانین و دستورالعملها
·         اقدامات پیشگیرانه از حضور مستمر در عرصه های منابع ملی شده و اطلاع رسانی و ترویج فرهنگ منابع طبیعی به منظور کاهش و حذف عوامل تخریب
·         استفاده بهینه از توان نیروی انتظامی در انجام ماموریتهای حفاظتی در کلیه شهرستانهای تابعه با ایجاد تعامل
·         انجام و اجرای دستورات قضایی با هماهنگی پاسگاههای انتظامی در حداقل زمان
·         تقویت و توسعه شبکه رادیویی جهت یگانهای حفاظتی در سطح استان
·         تشکیل پرونده تخلف جهت معارضین و مخربین منابع طبیعی و پیگیری تا حصول نتیجه
·         انجام وظایف قانونی در مقام ضابط خاص دادگستری در حوزه ماموریت مطابق ماده 54 قانون حفاظت و بند 5 از ماده 15 قانون آئین دادرسی
آبخیزداری :
حوزه آبخیز اساساً یک محدوده طبیعی است که مجموع نزولات آسمانی در سطح آن بصورت رواتاب از یک نقطه می تواند رودخانه یا آبراهه یا خشک رود باشد ، خارج می شوند که اصطلاحاً در این حالت به نگه داری حوزه آبخیز ، آبخیزداری می گویند . بنابراین آبخیزداری مجموعه کارهایی است که سبب حفظ ویژگیهای حوزه ( سطحی که آب باران به آن وارد می شود و در آن متمرکز می گردد و از یک نقطه خارج می شود ) . به عبارت دیگر آبخیزداری ، مدیریت و بهره برداری هماهنگ ، یکپارچه و قانونمند از منابع طبیعی کشاورزی ، اقتصادی و اجتماعی از یک حوزه آبخیز ، مشروط بر حفاظت از منابع آب و خاک آن حوزه می باشد .
اهمیت آبخیزها و حفاظت از آنها :
در آبخیزها منابع آب ، خاک و گیاه برای زندگی ما بسیار اهمیت دارند . زیرا ما برای تولید مواد غذایی مورد نیازمان به آب ، خاک و گیاه نیازمندیم و این سه منبع مهم در آبخیزها وجود دارند . به همین دلیل حفاظت از آبخیزها در واقع حفاظت از منابع تولید کننده مواد غذایی ماست . اتفاق هایی که در آبخیزها می افتد ، سبب تهدید این سه منبع می شود و زندگی ما را با مشکل اساسی روبرو می سازد .
بنابراین در عملیات آبخیزداری موارد ذیل مورد توجه قرار می گیرد :
·         حفظ و احیای ( زنده کردن ) منابع آب در داخل حوزه آبخیز و استفاده صحیح از آن
·         حفظ حاصلخیزی خاک در حوضه آبخیز
·         حفظ و احیای پوشش گیاهی در حوضه آبخیز
·         توجه به ویژگی حوضه آبخیز به عنوان یک محدوده طبیعی زنده .
بطور کلی عملیات آبخیزداری به اشکال مختلف در قالب عملیات مکانیکی ( ساخت سدهای کوچک و بزرگ از خاک یا سنگ به شکلهای مختلف ) ، عملیات بیولوژیکی ( نهالکاری ، بوته کاری ، مراقبت از درختچه ها ، مشارکت در آبیاری و غیره ) عملیات مدیریتی ، عملیات ترکیبی ( در این عملیات تواماً از عملیات بیولوژیکی و مکانیکی استفاده می گردد ) صورت می پذیرد .
آمار نشان می دهد :
·         برای تولید هر یک سانتیمتر خاک به حدود 100 تا 400 سال زمان نیاز می باشد .
·         میزان فرسایش خاک در ایران در هر ثانیه 32 تن می باشد .
·         25 درصد از سطح خشکی های زمین در معرض تخریب و فرسایش توسط عوامل طبیعی و انسانی می باشند .
·         هر سال 25 میلیارد تن خاک از زمین های کشاورزی فرسوده شده از بین می رود .
با توجه به آمار و ارقام فوق به اهمیت عملیات آبخیزداری و حفظ و صیانت از این منابع الهی بیشتر پی می بریم .
عملیات آبخیزداری در استان خوزستان
جهت گیری طرحهای آبخیزداری در استان تاکنون منطبق با برنامه های اول ، دوم و سوم توسعه عموماً حول محورهای ذیل بوده است :
·         کنترل و مهار سیلابها در حوزه های شهری از جمله خوشاب اندیمشک ، جاده رامهرمز ، بهبهان ، سلطان آباد رامهرمز ، اژگیل ایذه و غیره که بر اساس آمار موجود بین 70 تا 90 درصد موفقیت آمیز بوده اند .
·         کنترل فرسایش و حفاظت خاک حوزه های آبخیز سدهای موجود و در دست ساختمان .
·         ایمنی نمودن مناطق شهری و روستائی و تاسیسات زیر بنایی از خسارات سیل .
·         احیاء و اصلاح پوشش گیاهی .
·         مبارزه با کم آبی از طریق استحصال آب باران ، احداث بندهای ذخیره آب ، پخش سیلاب و آبخوان داری
·         کنترل رسوبات ورودی به دریاچه سدها
·         تهیه طرحهای مطالعاتی و نقشه های پایه از قبیل سیمای فرسایش با مساحت یک میلیون هکتار، اصلاح و کاربری اراضی برای کل استان ، و سیل خیزی و سیل گیری در سطوح یک میلیون هکتار .
همانطور که اشاره شد یکی از اهداف بسیار مهم در عملیات آبخیزداری حفاظت از آب و خاک خصوصاً جلوگیری از فرسایش و تخریب خاک می باشد . کنترل فرسایش خاک در استان خوزستان با وجود 6 سد ساخته شده و چندین سد در حال ساخت به خصوص در حوزه های بالادست سدها دارای اهمیت فوق العاده ای می باشد که مدیریت آبخیزداری استان در قالب پروژه های مختلف و گوناگون به این مهم اهتمام می ورزد .

 

 

چاپ | ارسال به ديگران |
اوقات شرعی
آب و هوا
The remote name could not be resolved: 'weather.yahooapis.com'

پیشخوان روزنامه ها